Çin opera tutkunları 2026'yı kuşkusuz tek bir olayla hatırlayacak: Mao Weitao'nun sahneye görkemli dönüşü.
Çin dışında adını duyan çok kişi yoktur belki ama 63 yaşındaki sanatçı, seçtiği alanda, yani Yue operasında devasa bir figür; hem de kendi disiplinini aşarak geniş kitlelere adını duyurmayı başaran nadir sanatçılardan biri.
Yaklaşık 50 yıllık kariyeri boyunca Mao, bu geleneksel sanat biçimini korkusuzca yeniden yorumladı ve cesur — çoğu zaman da tartışmalı — yaratıcı tercihlerle onu Çin kültürünün ana akımına geri taşıdı.
Lu Xun'un ünlü kısa öyküsünün kahramanı yoksul bilgin Kong Yiji'yi canlandırmak için saçlarını kazıtmasından, Çin'in ilk sürükleyici opera gösterisi olarak övülen "Yeni Ejder Kapısı Hanı"nı sahnelemesine kadar Mao, Yue operasının ne olabileceğinin sınırlarını sürekli zorladı.
Bu yenilikler ona eşi görülmemiş bir ticari ve eleştirel başarı kazandırdı. Ancak aynı zamanda kutuplaştırıcı bir figür hâline gelmesine de yol açtı: bugün bile yeni bir eser sahneye koyarken "kurşun geçirmez yelek" giymesi gerektiğini şaka yollu söylüyor.
Mao'nun yolculuğu 17 yaşında Yue operasında ilk kez sahne alarak başladı. Yue operası, doğudaki Zhejiang eyaletinin Shaoxing kentinde doğan ve Çin'in yaklaşık 300 bölgesel opera türünden biri.
Yue operası, tüm rollerin — erkek karakterler dahil — kadın oyuncular tarafından canlandırıldığı tek Çin opera stili olarak biliniyor. Mao da erkek rolleri güzellik ve zarafetle canlandırabilen, yani "kunsheng" (erkek rolü üstlenen aktris) olarak adlandırılan bu nadir yeteneğe sahip oyunculardan biri olarak hızla öne çıktı.
Beş yıl içinde, Çin'in sahne performansı alanındaki en yüksek onuru olan Erik Çiçeği Ödülü'nü alan ilk Yue operası sanatçısı oldu. Ödülü daha sonra iki kez daha kazandı ve tarihte bu onuru üç kez kazananlara verilen Erik Çiçeği Büyük Ödülü'ne ulaşan tek Yue operası oyuncusu oldu.
Buna karşılık pek çok öfke de uyandırdı. 1998'de Kong Yiji'yi son derece çıplak ve yalın bir üslupla canlandırması — 36 yaşındaki Mao'nun sahneye kazıtılmış saçlarla ve paçavralar içinde çıkması — Yue operasının her kuralını çiğnedi; bu gelenek, gösterişli kostümler ve zarif bir sunumla izleyiciyi memnun etmeyi amaçlar.
Ardından geleneğin değeri ile modernleşme arasında hararetli bir tartışma başladı; eleştirmenler Mao'yu yaratıcı vizyonu uğruna Yue operasının ruhunu feda etmekle suçladı. Ama bilet satışları çok iyiydi ve Mao kendi yolunu çizmeyi sürdürdü.
2010'ların ortasında sahneden biraz çekilince, aralarında Çin teknoloji devi Alibaba'nın ve bir Zhejiang Yue operası topluluğunun bulunduğu ortaklarla Baiyue Kültürel Yaratım adlı yapım şirketini kurdu. Denemeler devam etti.
2023'te Baiyue, 1992 yapımı ünlü bir Çin dövüş sanatları filminden uyarlanan sürükleyici bir Yue operası olan "Yeni Ejder Kapısı Hanı"nı sahneye koydu. Türünün ilk örneği olan gösteri, "Sleep No More" gibi sürükleyici sahne yapımlarına benzer bir format izledi; oyuncular etrafta performans sergilerken izleyiciler hanın yeniden yaratılan mekânında özgürce dolaşabiliyordu.
Gösteri büyük bir ticari başarıya dönüşüp başrol oyuncuları Chen Lijun ve Li Yunxiao'yu yıldız yaptığında, Mao'nun bayrağı yeni nesle devrettiği hissi doğdu. Ancak Mao'nun başka planları vardı.
Bu yılın başlarında, neredeyse on yıl aradan sonra beklenmedik biçimde sahneye döndü; hem de Çin'in en sevilen şairlerinden birinin yaşamını konu alan yeni bir yapımla, "Su Dongpo" ile.
Mao'nun Su rolünü üstlendiği yapım, onun bugüne kadarki en avangart yapımlarından biri. Gösteri, Yue operasının geleneksel doğrusal anlatım yapısından vazgeçiyor; Su'nun hayatından bir bölümden diğerine, Mao'nun Christopher Nolan'ın "Başlangıç" (Inception) filmine benzettiği bir tarzda atlıyor.
Eleştirmenler "Su Dongpo"nun bir Yue operasından çok Broadway müzikaline benzediğinden yakınıyor. Ama Mao bu tür yorumlara alıştı: onlarca yıl göz önünde olduktan sonra, kendisinin "gelenekçi" olarak tanımladığı opera tutkunlarını asla memnun edemeyeceğini biliyor.
Operanın finali, neredeyse gösterinin uyandıracağını bildiği tartışmalara önceden verdiği cevap gibi okunuyor. Mao, Su'nun ünlü şiiri "Dalgaları Dindirmek"teki dizeyi yineleyerek soruyor: "Kim korkuyor?"
Bu röportajda Mao, yeni yapımı, gördüğü ilgiyi ve Çin operasını özünü yitirmeden yeniden canlandırma mücadelesini anlatıyor. Röportaz, uzunluk ve netlik açısından kısaltılıp düzenlenmiştir.
Sixth Tone: Su Dongpo, Çin'in en büyük kültür simgeleri arasında yer alıyor. Onun yaşamını konu alan bir gösteri yapma fikri nasıl doğdu?
Mao: Su Dongpo'nun hayatı dramatik dönüşlerle doluydu. Bir dönem zirvedeydi, sonra birden dibe vurdu ve sürgünden sürgüne sürüklendi. Ama her zaman kendisiyle barışık kaldı; sıkıntılarla başa çıkmak onda doğuştan gelen bir maharetti. Bana kalırsa ayağı çamurdaydı ama yüreğinde çiçekler açıyordu.
Bu yaşımda, sahnede ve hayatta bunca yıllık deneyimle, tam olarak bu derinliğe, dramatik ifadeye ve gerilime sahip bir role ihtiyacım var. On yıl önce muhtemelen onu oynayamazdım. Şimdi tam zamanı. Görünüşüm eskisi gibi olmayabilir, sesim de artık eskisi kadar temiz değil — ama o daha ağır, daha tok doku tam da role uyuyor.
Dürüst olmak gerekirse Su Dongpo'ya çok benziyorum: "iflah olmaz bir iyimser." Zorluklarla karşılaştığımda güzel bir uyku çekiyorum, güzel bir yemek yiyorum, dertlerim geçiyor. Bir süre önce doğudaki Nanjing kentinde gösteri yaparken yakın dostum, yazar Bi Feiyu ile karşılaştım. Bana sordu: "Su Dongpo bir kadın olsaydı sence nasıl biri olurdu?" Tek kelimeyle cevap verdim: "Ben."
Sixth Tone: Su ile duygusal uyumunuz sahnedeyken açıkça görülüyor. Ama bu gösterinin ortaya çıkışı da sancılı bir süreç mi oldu?
Mao: Oldu. En dibe vurduğum anda — onun en ünlü eseri "Genç Bir Şarkıcının Zarafeti: Kırmızı Kayalık'ta Geçmişe Dair Anılar" üzerine kurulu bölümü prova ederken — devam edemeyeceğimi hissettim. Müziğin nasıl sunulacağını, seslerin nasıl çıkması gerektiğini, nasıl icra edileceğini bilmiyordum.
Ama bu çıkmaz, sonunda bana atılımın kapısını açan anahtarı verdi. "Rankou" tekniğini düşündüm — karakterin kişiliğini ve duygusal durumunu vurgulamak için kullanılan stilize yapay sakal geleneği — ve bu kadim el sanatından yardım almaya karar verdim.
Yue operasında rankou kullanılmıyor; bu yüzden kuzeydeki Shanxi eyaletine gidip Jin operasında erkek rolleriyle ünlü kadın oyuncu Li Yuexian'dan sakal tekniği üzerine ders aldım. Öğrendiklerim yalnızca bu sanatın temel bilgisiydi ama çok büyük önemi vardı. Su Dongpo'nun kapısını açan anahtarı bulmuştum. Onu nasıl oynayacağımı biliyordum.
Sixth Tone: O bölüm özellikle etkileyici. Rankou'nun bu şekilde kullanılması çok nadir bir şey — sessizce asılı durmak yerine koparılıp şiddetli bir dansa alet ediliyor. Cinsiyet ve yaş göstergesi olmaktan çıkıp Su Dongpo'nun yaratıcılığını, toplumsal konumunu ve söze gelmeyecek başka bir şeyi temsil ediyor.
Mao: Gerçekten de rankou tekniğini karakteri kurmak için "ikinci bir yüz"e dönüştürmeye çalışıyordum — Su Dongpo'nun karmaşık duygularının ve hayata bakışındaki değişimlerin taşıyıcısı bir araca. Opera türleri arasında bu tür bir sanatsal aşılama, aynı zamanda Yue operasının kunsheng'lerinin orta yaşlı ve yaşlı erkekleri canlandırırken neler yapabileceğinin de bir keşfi.
Bununla birlikte rankou en büyük yaratıcı sorunlarımdan birini çözmüş olsa da yapımı prova etmek son derece zor oldu — nihayet sahnelenmeden önce provaları üç kez durdurduk. Sürecin kendisi çok "Su Dongpo"ydu. Provalarda çektiğim sıkıntılar karakteri kurmama yardım etti. Su'nun ruhsal dünyasına ne kadar yaklaştıysam, o kadar beslendim. Verdiğim her gösteri bir kendini geliştirme süreci. Su Dongpo'yu oynamak beni yeniden büyüttü.
Sixth Tone: Su Dongpo'yu oynamanın iyileştirici bir süreç olduğunu birden fazla kez söylediniz.
Mao: Evet — hem ben iyileştim hem de izleyicinin iyileştiğini düşünüyorum. Son zamanlarda çok düşündüğüm bir soru var: Çin'in bunca ünlü aydını varken Su Dongpo neden özellikle bu kadar çok seviliyor?
Qu Yuan'ın boyun eğmeyen tutkusuna taparız — hizmetkârı olduğu Chu Krallığı'nın başkenti düştükten sonra Miluo Nehri'ne atlayarak yaşamına son verdi — ve Tao Yuanming'in kırsal yaşama dönüşünü takdir ederiz. Ama onlar gibi yaşayamayız: bu yolların çağdaş toplumda tekrarlanması mümkün değil.
Su Dongpo'nun hayata yaklaşımı ise bugün yaşayan herkes için hâlâ işe yarayan pratik bir bilgelik sunuyor. Hayatı zirvelerle ve çukurlarla geçti ama asla batmadı. Sıkıntıların içinden bir yol açtı, fırtınaların ortasında bile soğukkanlılığını korudu. Ve yaşamı seviyordu: yemek yapmayı seviyordu, arkadaş edinmeyi seviyordu.
Bu özellikler belki de bugün insanları tam olarak teselli eden şey. Hayatın hızlı temposu, duygusal tükenmişlik, belirsizlik — herkes bir dereceye kadar kaygı çekiyor. Su Dongpo'nun cevabı ise ne kaçmak ne direnmek, kabullenmek.
Bu açıdan bakınca, oyunun yalnızca bugünün Çinli izleyicileri tarafından değil, uluslararası izleyiciler tarafından da benimsenebileceğine inanıyorum. Yue operası dünyaya nasıl açılır? Bu soruyu yıllardır düşünüyorum ve çok sayıda deneme yaptım. Bana kalırsanız bu yapım dünyaya açılabilir; çünkü Su'nun ruhsal durumu farklı ülke ve kültürlerden izleyicilerle yankılanma gücüne sahip.
Yabancı izleyiciler Yue operasının kurallarını anlamayabilir, Song Hanedanlığı tarihini bilmeyebilir, Su Dongpo'nun adını hiç duymamış olabilir — ama bir insanın kaderin iniş çıkışları karşısında nasıl durduğunu, sıkıntılar içinde onurunu ve zarafetini nasıl koruduğunu anlayabilirler.
Sixth Tone: Dünyaya açılmaktan bahsetmişken, ışıklandırma, hareket, sahne tasarımı ve hatta müziğin bir bölümü bile çok modern görünüyor. Provalar sırasında uluslararası izleyicileri aklınızda tutuyor muydunuz?
Mao: Hiç değil. İlk önceliğimiz yine yurt içi izleyiciydi. Bugünün izleyicisi o kadar çok şey gördü. Geleneksel "bir masa, iki sandalye" düzeni kendi başına iyidir ama öykülerin anlatımı ve operanın deneyimlenmesi söz konusu olduğunda artık insanların estetik beklentilerini karşılamayabilir. Bizim başından beri keşfettiğimiz şey, bütünlüklü bir sahne estetiğinin çağdaş izleyiciyle nasıl bağ kurabileceği ve modern insanların aradığı duygusal değeri nasıl verebileceğidir.
Sixth Tone: Her zaman Yue operasının bir "reformcusu" oldunuz. Sizce Yue operasında asla değişmemesi gereken bir şey var mı?
Mao: Elbette. Birincisi, Yue operasının lehçesi değişmemeli. Dili ve ses bilgisi, Yue operasının en ayırt edici sanatsal imzalarıdır ve doğu Çin'in Jiangnan kültürünün canlı bir yansımasıdır. Telaffuz ezgiyi doğurur, ezgi de üslubu; yumuşak, şarkı gibi akan yerel aksanlar Yue operasının özgün ruhunu ve sıcaklığını taşır. Lehçeden vazgeçmek, türün ruhunu kaybetmek olur.
İkincisi, tamamı kadınlardan oluşan Yue operası topluluklarının merkez aldığı gösteri üslubu değişmemeli. İlk kadın eğitim okulu 1923'te kurulduğundan ve kadın kadına Yue operası ana akım hâline geldiğinden bu yana, kendine özgü büyüleyici bu estetik türün zarafetini ve canlılığını şekillendirdi ve Yue operasını Çin'in diğer tüm opera biçimlerinden ayırdı. Bu ayırt edici sanatsal kimliği aktarmaya ve geliştirmeye devam etmeliyiz.
Üçüncüsü, xieyi'nin (ima yoluyla imgesel anlatım) merkez aldığı estetik değişmemeli. Xieyi yalnızca Yue operasının değil, tüm geleneksel Çin sanatının estetik imzasıdır. Bu imalı güzellik, ses tasarımından performansa ve sahne düzenine kadar her ayrıntıya işler ve geleneksel Çin sanatının özüdür. Doğu estetiğinin bu özüne her zaman sımsıkı sarılmalı ve bugüne ait yeni bir ulusal üslup bulmalıyız.
